سرفصل درس پول،ارزوبانكداری :

شناخت پول ونقش بانكها در اقتصاد كنوني

تحول پول وبانك در ايران وجهان

بررسي عمليات بانكهاي تجاري وغير تجاري

نقش بانك مركزي وتاثير عمليات آن بر روي ساير بانكها واقتصاد كشور

نظريه هاي پولي وارزي

مكانيسم پرداختهاي بين المللي

صندوق بين المللي پول در رابطه با مسايل پولي كشورها

سياست پولي ومالي در ارتباط با مشكلات تورم وبيكاري وچگونگي هماهنگي بين آنها

   تاريخچه و سير تحول پول در دنيا

 پيدايش پول را به چهار هزار سال قبل از ميلاد مسيح در خاورميانه ،‌از تمدنهاي سومري حوالي خليج فارس و مصر قديم نسبت مي دهند . البته پيش از آن و مدتها پيش از آنكه پول بعنوان وسيله مبادله متداول شود مبادله وجود داشت و عمل مبادله بصورت مبادله مستقيم كالا با كالا و خدمات انجام مي شد . بشر اوليه نيازمنديهاي خود را در اقتصاد بسته و در محدوده خانواده يا قبيله تامين مي كرد . بتدريج كه زندگاني اجتماعي اقدام پيشرفت كرد نياز به مبادله احساس گرديد و مبادلات بصورت كالا با كالا انجام شد ،‌ يعني هركسي يا هر قبيله اي جنسي داشت كه براي او حائز فايده كمتري بود آنرا با كالاي ديگر مورد نياز خود كه فايدة بيشتري براي وي داشت مبادله مي كرد .

در جوامع اوليه و در زمانهاي قديمتر ابتدا پول شكل كالايي داشته است بدين ترتيب كه كالاي خاصي را بعنوان پول در نظر مي گرفتند . البته اينكه چه كالاي خاصي بتواند بعنوان پول مورد استفاده قرار گيرد تحت تأثير عوامل مختلفي نظير آب و هوا ، محل استقرار جوامع و توسعه فرهنگي و اقتصادي آنها بوده است ،‌بعنوان مثال جوامعي كه در سواحل دريا و يا نزديك به آن زندگي مي كردند از صدف و يا قلاب ماهيگيري بعنوان واسطه مبادله استفاده مي نمودند . در مناطق سردسيري نظير سيبري يا آلاسكا پوست حيوانات بويژه پوست خز بعنوان واحد پول مورد استفاده قرار مي گرفت . همينطور جوامعي كه در مناطق گرمسيري زندگي مي كردند از عاج فيل بعنوان پول استفاده مي كردند . كالاهاي كه بعنوان پول در جوامع مختلف در نظر گرفته مي شد به توسعه جوامع مختلف نيز بستگي داشت . از آنجايي كه حيوانات مهمتري شكل ثروت تلقي مي شدند در جوامع اوليه كشاورزي از احشام بعنون پول استفاده مي شد . تقريباً در همه مناطق معتدل اروپا ، آسيا و آفريقا ، گاو بعنوان يك واحد مبادله مورد قبول بوده است .

براي مدتهاي طولاني در مناطق وسيعي از جهان و در جوامع اوليه ، گاو گوسفند بعنوان واحد شمارش و واسطه مبادله بكار مي رفت . در ايران قديم پزشكان از بيماران خود براي دارو و خدمات مربوط مداوا ، گاو و گوسفند مطالبه مي كردند . روميها نيز تا حدود چهار قرن پيش از ميلاد مسيح ، پرداختهايشان برحسب گاو و گوسفندبوده است . در هر حال استفاده از حيوانات بعنوان پول مشكلات متعددي را به همراه داشته است . اول آنكه حيوانات فاقد استاندارد بودند ، دوم اينكه نه تنها ذخيره سازي حيوانات با مشكل همراه است بلكه داراي هزينه نيز مي باشد . گذشته از اين نوسانات قيمت ، عدم تقسيم پذيري و نيز دشواري حمل و نقل آنها از ديگر مشكلات استفاده از حيوانات بعنوان پول تلقي مي گرديد .

در جدول ذيل برخي از مهمترين انواع پول كه در طول تاريخ مورد استفاه ملل مختلف قرار گرفته درج شده است :

 همانطور كه ملاحظه مي شود پولهايي كه مورد استفاده جوامع مختلف واقع شده اند شكل كالايي داشته و به همين دليل پول كالايي ( Commodity  Money   )‌ ناميده مي شوند .

در رم قديم نمك و احشام ، در هندوستان صدف ،‌در ايران غلات ، در حبشه بسته هاي فلفل و نمك ،‌ در تبت بسته چاي ،‌ در ويرجينيا و مستعمرات آمريكا تنباكو ، در روسيه پوست سمور در حوالي مديترانه گوسفند بعنوان پول مورد استفاده قرار مي گرفته   است .

با مشكلاتي كه در جهت بهره گيري از پولهاي كالايي مورد اشاره بوجود آمد كه از آن جمله ميتوان به متحدالشكل نبودن ،‌غير قابل تقسيم بودن ،‌بي دوام بودن ،‌محدوديت در نقل و انتقال ، قابليت ذخيره سازي پايين و فسادپذيري و بالاخره حجيم و جاگير بودن اشاره نمود ،‌ بشر را بر آن داشت كه در جستجوي اقلامي بعنوان واحد ارزش باشند كه ضمن داشتن حجم كم ، واجد ارزش بيشتر بوده و مشكلات فوق الذكر را كمتر داشته باشد كه در نتيجه به استفاده از فلزات بخصوص طلا و نقره روي آورد .

سالها طول كشيد تا پول فلزي بصورت سكه با وزن معين و عيار مشخص بوجود آمد و رواج يافت . « هرودت » مورخ مشهور يونان ، ابداع سكه فلزي را به پادشاهان « ليدي » نسبت داده است كه حدود 7-8 قرن قبل از ميلاد مسيح حكومت مي كردند . هرودت مي نويسيد : « اينان نخسيتن مردمي هستند كه طلا و نقره را بصورت سكه درآورده و در داد و ستد مورد استفاده قرار دادند . كوروش ليدي را تسخير و پايتخت آن سارد رابه آتش كشيد و بالطبع به نظام پول پايه طلاي ليدي پايان داد اما طلا ديگر بعنوان وسيله مبادله در خاورميانه پذيرفته شده بود . كوروش از تجربه ليدي برا ي ضرب سكه استفاده نكرد اما داريوش براي اولين بار درايران باستان اقدام به ضرب سكه هاي طلا و نقره نمود . سكة طلا « دري » و سكة نقره « شكل » و سكه مسي « فلس » ، رابطه بين دري و شكل يك به 5/13 بود . ضرب سكه بعدها در يونان ، ايتاليا و سيسيل فعلي پيشرفت و توسعه زيادي يافت و بصورت نوعي هنر ظريف در آمد .

بدين ترتيب مدتهاي مديدي طلا و نقره به صورتهاي مختلف كه در بخشهاي بعدي توضيحات كامل ارائه خواهد شد  نقش پول و واسطه مبادلات را درجهان ايفا كردند . بعبارتي از آغاز پيدايش پول فلزي در حدود سه هزار سال قبل تا نزديك به چهار قرن پيش طلا ونقره و گاهي فلزات ديگر مثل مس ، آهن و نيكل بعنوان پول رايج واسطه داد و ستد در جوامع بشري قرار گرفتند نظام مبادلات بتدريج متحول گرديد و استفاده از پول كاغذي از اواسط قرن هفدهم ميلادي در اروپا متداول شد .

اگر چه سابقه ايجاد پول كاغذي ( اسكناس ) به مفهوم امروزين آن به اواسط قرن هفدهم باز مي گردد . اما پول كاغذي خود سرگذشتي طولاني دارد بطوريكه در گذشتة دور صرافان كاغذهايي بنام « رسپتا » (‌Recepta  )‌كه بعنوان « قبض رسيد »‌ معروف بود صادر مي كردند . كه بعنوان رسيد پولي بود كه نزد آنها بوديعه سپرده شده بود . اين رسيدها در بيشتر اوقات در آن زمان دست بدست مي گشت . ليكن بايد توجه داشت مالكين اصلي ، هنگاميكه پول خود را نزد بانك به امانت مي گذاشتند نه تنها بهره اي دريافت نمي كردند ، بلكه جهت حفظ و نگهداري آن ، مبلغي هم به بانك مي پرداختند .

مبدع اسكناس پالمستروخ (  Palmstruch  ) بانكدار سوئدي بنيانگذار بانك سوئد است . او در اواسط قرن هفدهم و در سال 1656 ميلادي براي اولين بار نوعي اسكناس منتشر كرد كه آن را به جاي قبوض سپرده به جريان انداخت . او در واقع نخستين بانكدار بود كه بيش از ميزان موجودي سكه هاي مشتريان بانك رسيد سپرده مسكوك صادر كرد و به عبارت ديگر اوراق اعتباري منتشر ساخت .

انتشار اسكناس در طول قرن هفدهم و هجدهم پيشرفت چنداني نداشت اما در قرن نوزدهم مسايل مربوط به انتشار اسكناس دوباره مطرح شد . در طول قرن نوزدهم و تا زمان شروع جنگ جهاني اول ، اسكناس در جريان كه تقريباً در اكثر كشورها عموميت يافته بود قابل تبديل به فلز قيمتي بود و اسكناس منتشره در كشورهاي مختلف قابليت تبديل به طلا ، نقره يا هر دو فلز را داشتند . بعبارت ديگر از قرن نوزدهم اسكناس تابع مقرراتي گرديد و در چارچوب مقررات و قوانين بانكي و پولي ، پول رايج عمومي در اقتصاد سرمايه داري شد .

از اين به بعد بود كه در واقع عمليات بانكي اغلب سازمان يافت و به موازات اسكناس ، پول ديگر ومعروفي بنام « پول تحريري »‌ يا «‌ پول بانكي » يا «‌ پول ثبتي » و يا « پول اعتباري » ايجاد شد . اين نوع پول همان موجوديهاي افراد در حسابهاي جاري است كه دارنده حساب ، تمام يا قسمتي از موجودي خود را بوسيلة چك به ديگري انتقال مي دهد . استفاده از اين نوع پول در اواخر قرن نوزدهم متداول گرديد .

امّا با توجه به ابداع و پيشرفتهايي كه در زمينه علوم رايانه اي و بخصوص اينترنت در اواخر قرن بيستم و اوايل قرن بيست و يكم ايجاد شده است . ظهور پول الكترونيكي بعنوان نسل جديدي از پولها در مقطع حاضر و بخصوص مقاطع آتي اقتصاد بانكي را متحول خواهد ساخت .

 2) تاريخچة و سير تحول و سيستم هاي پولي در ايران

 موقعيت خاص ايران از نظر جغرافيايي و نيز قرار گرفتن آن در مسير شرق  و غرب موجب عبور و مرور كاروانهاي مختلف و آزادي تجارت و ورود پولهاي مختلف و رواج آن در كشور گرديده بود .

در داخل ايران نيز از زمانهاي قديم مسكوكات طلا و نقره بطور آزاد ضرب مي گرديد و قانون عرضه و تقاضا در تعيين قيمت آنها و نيز رابطه بين طلا و نقره حاكم بود . تا زماني كه راههاي  ديگري بين شرق و غرب گشوده نشده بود همين رونق و رفت و آمد هاي تجار در كشور ادامه داشت و يك نوع آزادي اقتصادي بر اقتصاد كشور حاكم بود . اما با پيدايش راههاي جديد و تغيير مسير كاروانهاي تجاري ، ايران موقعيت قبلي خود را از دست داد وفشارهاي اقتصادي را متحمل گرديد . در چنين شرايطي براي مقابله با موقعيت بوجود آمده لازم بود سياستهاي پولي خاصي اتخاذ گردد .

در نيمه اول قرن گذشته ( سالهاي 1250 – 1200 ) هجري شمسي ، پول در ايران بر اساس سيستم دو فلزي ( طلا و نقره ) رايج بود . در اين سالها به لحاظ وفور طلا در ايران قسمتي از آن بصورت مسكوك به نام « تومان طلا » كه ارزش آن تقريباً برابر يك ليره استرلينگ و برابر 50 عباسي نقره بود پول اصلي راتشكيل مي داد .

در سال 1206 هجري شمسي « قران نقره » به ارزش  تومان طلا ضرب و  در جريان گذاشته شد . همينطور ارزش « شاهي » كه كوچكترين جزء پول ايران بود به ميزان قران نقره تعيين گرديد .

در ابتداي سلطنت ناصر الدين شاه قاجار سكه هاي طلا و نقره و مس همچنان بطور آزادانه در ضرابخانه هاي شهرهاي تهران ، تبريز ، رشت ، همدان ،‌ كرمانشاه ، كاشان ، اصفهان ، شيراز ، يزد ، كرمان ، مشهد و مازندران ضرب مي شد و رواج داشت .

باتوجه به تنزيل متعدد عيار سكه هاي طلا ونقره در طي سالهاي مورد اشاره در سال 1236 هجري شمسي جدولي براي يكسال كرده عيار سكه هاي تهيه و به تمام ضربخانه ها ابلاغ گرديد كه بصورت جدول ذيل بوده است :

 انواع مسكوكات و عيار هر يك و رابطه آن با فرانك فرانسه

  از حدود سال 1250 هجري شمسي كشورهاي اروپايي و آمريكا تدريجاً به لحاظ مشكلاتي كه سيستم دو فلزي (‌طبق قانون گرشام كه بعداً توضيح داده خواهد شد ) بر ايشان فراهم كرده بود پايه نقره را كنار گذاشته و به سيستم تك فلزي طلا روي آوردند كه در چنين شرايطي ايران نيز براي جلوگيري از صدمات احتمالي بوجود آمده ناشي از خروج طلا ،‌ روي به سيستم تك فلزي نقره آورد . لذا بر اثر كاهش پي در پي قيمت نقره و بالاتر بودن قيمت رسمي آن نسبت به قيمت كلايي اش ، بتدريج قران نقره جانشين تومان طلا ( اشرفي ) و ساير مسكومات طلا نظير  تومان ( پنجهزاري ) و غيره گرديد . لذا فلز طلا از جريان خارج و در بازار به قيمت فلز خوديعني بيش از قيمت رسمي تعيين بفروش مي رسيد . در نتيجه اين اقدام ، قيمت نقره نسبت به تومان طلا و همچنين نسبت به پول كشورهاي ديگر كه پايه طلا را اختيار كرده بودند پايين آمد و بر اثر اين تنزل ، خريد طلا و صدور آن ازكشور ايران سود آور شده و هر روز شدت مي يافت . براي جلوگيري از فرار طلا و اختلال در بازرگاني خارجي در سال 1254 هجري شمسي با دعوت از يك صاحب نظر پولي از كشور اتريش بنام « پشان » سعي در ارائه راهكارهاي لازم جهت اين مشكل نمودند بطوريكه در راستا جهت پايان دادن به رواج مسكوكات متنوع و با عيارهاي مختلف كليه ضرابخانه هاي ولايات تعطيل و ضرابخانه اي مجهز به ماشينهاي جديد در تهران احداث شد .

در ادامه اين روند از يكطرف با اقدام دولت جهت جمع آوري و ذخيره سازي طلاي در دست مردم و از طرف ديگر به دليل تنزل بهاي مس كه سكه هاي مسي ارزش خود را بعنوان پول خرد از دست دادند موجب گرديد نقره به تنهايي عهده دار وظيفه پول در كشور گردد . و سيستم پولي ايران به تك فلزي تبديل شود .

در سال 1278 روش اجاره ضرابخانه از بين رفت و دولت خود رأساً و بطور مسقتيم ضرب مسكوكات را به عهده گرفت . بدين ترتيب پس از قرنها آزادي ضرب سكه از بين رفت .

اما از آنجا كه پول ايران همچنان بر پاية‌ نقره قرار داشت و قيمت نقره نيز در بازارهاي جهاني دائماً در نوسان بود لذا مانع تثبيت قران ايران مي گرديد . در چنين شرايطي دولت ايران به فكر تغيير پاية پولي از نقره به طلا افتاد . بطوريكه بموجب قانوني كه در 27 اسفند سال 1308 در مجلس تصويب شد ،‌ ريال طلا واحد پول ايران قرار گرفت و ميزان طلاي خالص آن 3661191 /0 گرم تعيين شد . اما در 22 اسفند 1310 بدليل مشكلاتي كه براي دولت انگلستان بوجود آمد و موجب گرديد ليره غير قابل تبديل به طلا اعلام گردد و بالطبع همين عامل بر كلية پولها از جمله ريال نيز تاثير گذاشت قانون ديگري تصويب شد كه به موجب اين قانون از اول فروردين ماه سال 1311 «ريال طلا» به وزن خالص 0732238/0 گرم واحد پول ايران تعيين شد كه تقريباً مقدار طلاي خالص ريال 5/1 ريال در قانون 2 سال پيش از آن بود بعبارت ديگر از اول فروردين ماه 1311 قران كه بيش از يكصد سال رواج داشت جاي خودش را به ريال داد .

 چگونگي پيدايش و چاپ اسكناس در ايران

 اگر چه اولين پول رسمي كاغذي (‌اسكناس )‌ به وسيلة‌بانك شاهنشاهي در سال 1267 هجري شمسي در ايران متداول گرديد ، امّا سابقه پول كاغذي در ايران بسيار قديمي تر از اين تاريخ مي باشد .

در اواخر قرن هفتم هجري قمري (‌اواخر قرن سيزدهم ميلادي ) حكومت ايران در دست ايلخانان مغول بود . در اين زمان كه سلطنت در دست كي خاتوايلخان نوة هلاكوخان بود ،‌خزانة‌ دولت مفول تهي گشت . ايلخان مغول با وزيرش صدر جهان به فكر چاره بودند . از آنجايي كه عزالدين مظفر از نزديكان صدر جهان از وجود پول كاغذي به نام «چاو » در چين اطلاع داشت ، لذا به راهنمايي وي ايلخان مغول دستور داد كه مردم بايد كليه طلاها و نقره ها را به چاوخانه تحويل دهند و در عوض پول كاغذي به نام « چاو » دريافت دارند . بدين ترتيب در سال 693 هجري قمري پول كاغذي به نام چاو در تبريز در جريان قرار گرفت .

امّا اين دستور موجب ناراحتي شديد مردم گرديد و چنان عدم تعادل و آشوبي در اوضاع اقتصادي مملكت به وجود آورد كه در همان ابتداي كار ،‌ايلخان مغول فرمان ديگري داير بر لغو رواج چاو صادر نمود و به طريق اولين اسكناس ايران بدون اينكه جريان كامل پيدا كند ، متوقف گرديد .

بعد از اين تاريخ با توجه به تجربه تلخي كه از انتشار اولين اسكناس در ايران به وجود آمده بود ، براي مدتهاي طولاني ديگر سخني از پول كاغذي به ميان نيامد .

در دوره اي از معاملات تجاري و در سالهاي قبل از 1266 هجري شمسي ، بيجك كه در ميان صرافان و تجار رواج داشت ،‌ در حقيقت نقش يك نوع پول كاغذي را در ايران بازي مي كرد . « بيجك عبارت از سندي بود كه صراف ضمن آن وصول مبلغي را اعلام داشته و به وعدة‌ كوتاه يا اكثراً عندالمطالبه تعهد پرداخت مي نمود و معمولاً در مقابل بروات تسليمي تجار صادر مي شد و برحسب ميزان معروفيت و اعتبار صراف ، در بازار رواج مي يافت » . بيجك ابتدا به مبلغ مشخص و معيني صادر نمي گرديد و هر يك نام متفاوتي داشتند ، امّا پس از مدتي ،‌ بعضي از مؤسسات در شيراز و اصفهان بيجك هايي با ارزش مساوي در جريان گذاردند كه نسبتاً رواج يافت ،‌امّا به دليل امتياز انحصاري بانك شاهنشاهي در چاپ و نشر اسكناس متوقف گرديد .

نخستين پول رسمي كاغذي در ايران  در تاريخ 1267 هجري شمسي از طرف ناصرالدين شاه قاجار ، امتياز تأسيس بانك شاهنشاهي و نيز نشر انحصاري اسكناس در ايران به مدت شصت سال به يك نفر تبعه انگليس به نام بارون جوليوس دورويتر اعطا گرديد . در امتيازنامه بانك درباره نشر اسكناس چنين آمده است « بانك شاهنشاهي چون بانكي است دولتي حق مانع الغير نشر بليط هاي بانك بي اسم خواهد داشت كه بمحض رؤيت قابل الادا خواهد بود » .

بانك شاهنشاهي از همان نخستين سال فعاليتش يعني سال 1268 هجري شمسي ، قطعات 1 ،‌2 ،‌3 ، 5 ،10،‌20،‌50،‌ 100 ، 500 و 1000 توماني را به جريان گذاشت و مجموع اسكناسهاي در گردش به پنجاه هزار ليرة‌ انگليس ( تقريباً‌ معادل يكصد و پنجاه هزار تومان ) بالغ گرديد . در سالهاي بعد ،‌ مقدار اسكناس افزايش يافت و در سال 1308 هجري شمسي به حداكثر آن يعني883،021،3 ليره (‌تقريباً معادل 17500000 تومان ) رسيد .

نكتة حائز اهميت اين است كه وجوه اسكناسهاي بانك شاهنشاهي فقط در شعبه هاي محل صدور آن ( كه روي آن ذكر گرديده بود ) ، قابل پرداخت بود . اگر چنانچه يكي ازشعب بانك قادر به تبديل اسكناسهاي منتشره به قران نبود ، طبق امتيازنامه از نشر اسكناسهاي بانك در تمام مملكت جلوگيري مي گرديد .

در دوران رواج اسكناس ،‌بانك شاهنشاهي چندين بار در رابطه با تبديل آن به قران مواجه با مشكلاتي گرديد ،‌از آن جمله در سال 1293 يعني در زمان جنگ جهاني اول ، وقتي كه مردم براي تبديل اسكناسها به قران به بانك هجوم آوردند ، بانك به اندازه كافي قران براي پاسخگويي به مراجعين نداشت و لذا طبق امتياز نامه ، اجازه نشر اسكناس به خطر افتاد . در چنين شرايطي مجلس شوراي ملي با توجه به بحراني بودن اوضاع مملكت و با وساطت دولت انگليس ، قانوني مبني بر رواج  اجباري اسكناسهاي بانك شاهنشاهي به مدت شصت روز تصويب نمود .

 بانك ملي و انحصار نشر اسكناس

 پس از تأسيس بانك ملي ايران وبا توجه به علاقة تودة مردم مبني بر انتقال حق انحصاري اسكناس از بانك شاهنشاهي به بانك ملي ،‌ دولت وقت براي بازخريد حق انتشار اسكناس ، با بانك شاهنشاهي وارد مذاكره گرديد و نتيجة‌آن تصويب ضميمه پنجم امتيازنامه توسط مجلس و مبادلة آن بين دولت و بانك مزبور بود . بر اساس بخشي از مواد 1و 2 قانون مذكور ، بانك شاهنشاهي از حق انحصاري نشر اسكناس در ايران صرف نظر كرد و متعهد گرديد كه تحت نظارت مأمور عالي رتبه دولت ،‌تا آخر خردادماه 1310 وجه اسكناسهاي خود را به مراجعين و در صورت عدم مراجعه دارندگان ، به دولت ايران بپردازد .

پس از آنكه اسكناسهاي بانك شاهنشاهي از جريان خارج شد ، به موجب شرايط مواد 2 ، 5 ، 6 ،‌8 ،‌9 ،‌10 و 11 قانون « اصلاح قانون واحد و مقياس پول » مصوب 22 اسفند ماه 1310 هجري شمسي ،‌انحصار چاپ و انتشار مبلغ 340000000 ريال اسكناس در ايران به قطعات 5 ، 10 ، 20 ،‌50 ، 100‌ و 500 ريالي به مدت ده سال به بانك ملي ايران واگذار گرديد و مقرر شد كه پس از انقضاي ده سال در صورتي كه اين حق ملغي نشود ،‌ ده سال ديگر به خودي خود تجديد شده و به همين ترتيب براي دوره هاي ده ساله بعد عمل شود . بدين ترتيب ، پس از قريب نيم قرن كه انحصار انتشار اسكناس در اختيار بيگانگان قرار داشت ، در اختيار يك بانك ايراني قرار گرفت .

حق انحصاري چاپ و نشر اسكناس توسط بانك ملي كه از اسفندماه 1310 در اختيار اين بانك قرار گرفته بود ،‌ تا تأسيس بانك مركزي در خردادماه 1339 ادامه داشت . دراين سال با تصويب قانون بانكي و پولي كشور،‌ بانك مركزي ايران تشكيل گرديد و كلية امور مربوطه به چاپ و نشر و پشتوانه اسكناس به اين بانك محول شد .

 تعريف پول :

 اقتصاد دانان « پول » يا معادل آن عرضه پول را بدين صورت تعريف نموده اند : « هر چيزي كه در ازاي كالاها يا خدمات يا براي باز پرداخت بدهيها مورد قبول واقع شود »  .

جان هيكس اقتصاددان انگليسي در تعريف پول مي نويسد :

« پول چيزي است كه وظايف پول را انجام مي دهد » .

به اعتقاد جان مينارد كينز ( 1946 – 1883 ) اقتصاددان شهير انگليسي پول داراي سه وظيفه است بعبارت ديگر هر چيزي كه بتواند سه وظيفه مورد نظر اين اقتصاددان را انجام دهد پول است . بنظر كينز سه وظيفه پول عبارتست از : 1)‌وسيله مبادله 2) وسيله اندازه گيري ارزشهاي اقتصادي 3) وسيله پس انداز ارزشهاي اقتصادي .

ژان مارشال در تعريف پول آنرا وسيله مبادله و پس انداز ارزشهاي اقتصادي مي داند .

به عقيدة پل ساموئلسون پول داراي دو نقش يا دو وظيفة اساسي است كه هم وسيله مبادله و هم معيار واحد ارزش و محاسبه ارزشهاي اقتصادي است ايشان علاوه بر دو وظيفه فوق دو وظيفه ثانوي ديگر يعني ذخيره ارزشهاي اقتصادي و وسيله پرداختهاي آتي را هم مد نظر قرار مي دهد .

با توجه به نظريات بالا و با در نظر گرفتن وظايف پول ميتوان آن را بدين صورت تعريف نمود :

« پول هر پديده و يا عاملي كه عموماً بعنوان وسيله اي براي مبادله و معياري براي محاسبه ارزش اقتصادي بوده و درجهت ذخيره ارزش اقتصادي و ابزاري براي پرداختهاي آتي مورد استفاده قرار گيرد »  .

 اهميت پول :

 پول بعنوان يكي از مهمترين اختراعات بشري منصوب مي گردد . اين پديده موجب از ميان برداشته شدن مشكلات بوجود آمده از طريق مبادلات پاياپاي شده و در جهت تسريع و تسهيل مبادله بسيار تأثير گذار بوده است . همچنين پول موجب تسريع و تسهيل گردش فعاليتهاي اقتصادي و بخصوص گردهم آمدن هرچه آسانتر عوامل توليد و  بالطبع باعث توزيع سريعتر و آسانتر كالاها و خدمات توليد شده . بين مصرف كنندگان مي گردد . امروزه با توجه به ارتباط بين پول و فعاليتهاي اقتصادي ،‌سطح عمومي قيمتها ، توليد ناخالص ملي و ساير پارامترهاي كلان اقتصادي نقش انكار ناپذير آن در تغيير شاخصهاي كلان اقتصادي مانند تورم ، ركود ، اشتغال ، در آمد سرانه و غيره بسيار حائز اهميت   است .

 وظايف پول :

 بطور كلي براي پول چهار وظيفة اصلي در نظر گرفته مي شود :

1)‌واسطه مبادله

2) وسيله سنجش ارزش ( واحد شمارش )

3) وسيله حفظ ارزش

4) وسيله پرداختهاي آتي

 اينك در ادامه بحث ، هر يك از موارد مذكور توضیح داده میشود:

 1-     پول به عنوان واسطه مبادله :

موقعي كه مبادلات پاياپاي بوده كالا مي دادند و در مقابل كالا مي گرفتند . يعني به طور همزمان دو معامله صورت ميگرفت ولي وجود پول آن را به  دو معامله مستقل تبديل كرد . يعني  توليد كننده و يا فروشنده يك بار كالا را ميفروشد و پول دريافت مي كند ( فروش ) و آنگاه را پول را ميدهد و كالاي مورد نيازش را مي خرد ( خريد ) بنابراين معاملات ازشكل اوّليه يعني كالا - كالا بصورت کالا - پول - كالا تبديل گرديده است . فرضاً‌ معلم و يا قاضي كه به ترتيب خدمات آموزشي و قضاوت خويش را مي فروشند و پول دريافت مي كنند مي توانند باپول دريافتي ،‌ كالاهاي مورد نياز شان را تهيه نمايند . بنابراين ،‌بيان اينكه پول نقش واسطه مبادله را دارد ، به اين معني است كه خريداران و فروشندگان آن را به عنوان وسيله پرداخت مي پذيرند . به عبارت ديگر همه ما در مقابل كاري كه انجام مي دهيم پول دريافت مي كنيم ، آنگاه با پول دريافتي ، كالا ها و خدماتي كه ديگران توليد كرده اند را خريداري مي نمائيم . اين خصوصيت پول به عنوان واسطه مبادله بودن ناميده شده و يكي از مهم ترين وظايف پول را تشكيل ميدهد . زيرا با اين خصوصيت پول ، تقسيم كار وتخصص امكان پذير ميشود اصولاً تقسيم كار و تخصص براي هر اقتصاد كار آمدي ضروري ميباشد زيرا با اين عمل افراد اين امكان را مي يابند كه در بخشهايي كه داراي منفعت نسبي است متخصص شده و با فروش محصولاتشان ، پول دريافت نموده و اين پول را با محصول كار ديگران كه مورد نيازشان است معاوضه كنند . حال هر چه حجم تجارت و ميزان كالاها و خدمات در دسترس افزايش يابد ، پول نقش مهمتري را در اقتصاد بازي ميكند .

 2-     پول به عنوان معيار سنجش ارزش ( واحد شمارش ) :

همانطوري كه قبلاً گفته شد، در اقتصادهاي تهاتري چيزي كه امروزه ما به عنوان قيمت مي شناسيم وجود نداشت . در چنين اقتصادهائي ، كالاها با يكديگر سنجيده مي شوند : مثلاً اگر در اين اقتصادها سه كالاي گاو ،‌گوسفند و ذرت وجود داشت ،‌ گاو با گوسفند و ذرت ارزش گذاري مي شد ( مثلاً هر گاو 2 گوسفند و يا 50 كيسه ذرت ) . مشكل ديگر در مبادلات پاياپاي عدم تقسيم پذيري واحدها به اجزا، (‌نظير وقتي كه يك گوسفند نصف ارزش گاو است ) مي باشد . اما وقتي كه پول وجود دارد ، ارزش همه كالاها به پول بيان شده و ما اين ارزش پولي را قيمت مي ناميم . در هر حال انتخاب يك معيار سنجش ارزش و قيمت گزاري ، باعث صرفه جويي بسيار در وقت و انرژي براي نگهداري قيمتهاي نسبي و يا ارزش كالاهاي مختلف شده و مسئله تبديل واحدها به يكديگر را حل ميكند . وقتي قيمت پولي تعدادي از كالاها شناخته شد به آساني قيمت نسبي آنها با توجه به قيمت پولي قابل محاسبه است . براي مثال اگر قيمت هر واحد كالاي x  ، 300 ريال و قيمت هر واحد كالاي y  ،‌150 ريال باشد ،‌ در اين صورت قيمت هر واحد كالاي x  بر حسب كالايy  دو مي باشد . با استفاده از قيمتهاي پولي نه تنها مي توان قيمت نسبي x   را به نسبت به y  ، بلكه با كالاهاي ديگر نيز سنجيد . به بيان ديگر پول به عنوان واحد شمارش ، معيار ارزشي است كه معادله كنندگان اقتصادي امكان مقايسه ارزش نسبي كالاها و خدمات را مي دهد .

 3-     پول به عنوان وسيلة‌حفظ ارزش :

وظيفه ديگر پول آن است كه از آن مي توان به عنوان حفظ ارزش نيز استفاده نمود . اين خصوصيت پول به توليد كننده اين امكان را مي دهد كه توليداتش را بفروشد و آنگاه هر موقعي كه تمايل داشت كالاي مورد نظرش را خريداري نمايد . در حقيقت اين خاصيت پول به آنها يك نوع اختيار و آزادي انتخاب زماني را مي دهد . به عبارت ديگر تا زماني كه افراد پول را نزد خود نگه دارند ، مي توانند در هر زمان از آن به منظور خريد كالاي مورد نظر استفاده نمايند . اين وظيفه پول به طرق مختلف مي تواند براي جامعه مفيد واقع شود . به عنوان مثال مردمي كه به طور ماهيانه حقوق مي گيرند و يا بخش مهمي از درآمد ساليانه خود را يك بار درسال دريافت مي كنند ، اين امكان برايشان فراهم مي شود كه مخارج خود را حتي به طور روزانه تنظيم نمايند . همين طور افراد مي توانند براي بازنشستگي ، تحصيلات فرزندانشان ،‌خريد كاشانه و… پول را ذخيره نمايند . در حالي كه اگر پول نباشد ، مردم  مي بايستي همين كار را با ذخيره كالاها انجام دهند . اما ذخيره كالاها نه تنها همراه با هزينه (‌مثلاً انبارداري و …)‌است ، بلكه خطر فاسد شدن را نيز به دنبال دارد . به عنوان مثال اگر مرد ماهيگيري بيش از نيازش ماهي صيد نمايد ، و اگر در نظر بگيريم كه ماهيها پس از چند روز فاسد مي شوند (‌البته ممكن است آنها را منجمد كرده ونگه دارد كه اين كار هم همراه با هزينه انبارداري و غيره است )‌،‌ملاحظه مي گردد كه ماهيها براي ذخيره سازي ارزش مناسب نمي باشند . حتي اگر ماهيگر تلاش كندكه ماهيها را باكالاي ديگر معاوضه نمايند . باز هم ممكن است در فاصله مبادله و معاوضه  با كالاهاي  مورد نظر ، بعضي از ماهيها فاسد شوند . اين در حالي است كه با فروش ماهيها مي تواند پول دريافتي را به سادگي ذخيره سازد .

البته پول تنها وسيلة‌ ذخيره ارزش و لزوماً بهترين آنها نيست ؛‌ زيرا چنانچه قيمت كالاها و خدمات افزايش يابد ، قدرت خريد پول كاهش پيدا مي كند . همين طور از آنجايي كه به دارندگان پول بهره اي پرداخت نمي شود ، لذا پول به عنوان ذخيره ارزش براي دارندة‌آن با مقداري هزينه همراه است .

 4-     و بالاخره وظيفه پول به عنوان معياري براي پرداختهاي آتي مي باشد :

در حقيقت استفاده از پول به عنوان معيار پرداختهاي آتي مستلزم وجود ديگر وظايف پول است . در اقتصادهاي مدرن امروزي بسياري از كالاها براي توليد ، به زمان قابل ملاحظه اي نياز دارند و معمولاً پس از سفارش توليد مي شوند . به عنوان مثال توليد كالا براي دولت و يا اشخاص معمولاً مستلزم قراردادهايي است كه در آن پرداختها بابت آن معمولاً در آينده صورت مي گيرد . بعضي مواقع هم كالاها بلافاصله تحويل خريدار مي گردد ، اما پرداختها با تأخير انجام مي گيرد . براي مثال شخصي ممكن است فرش ، تلويزيون و يا ديگر وسايل زندگي را طبق قرارداد به صورت قسطي خريداري نمايد . اهميت پول به عنوان معيار پرداختهاي آتي در قراردادهاي بزرگتر ، حتي مدت طولاني تري را مي پوشاند . براي مثال خريداران كاشانه ممكن است طبق قرارداد مبلغ معيني را ماهيانه و به مدت 10 سال و يا بيشتر پرداخت نمايند . در هر حال قرض دادن يك ميليون ريال براي 10 سال معقولتر از قرض دادن يك اسب براي 10 سال است . گذشته از اين وقتي كه شما پولي را قرض مي دهيد ،    مي دانيد كه چه چيزي بازپرداخت خواهد شد ،‌ اما وقتي كه شما يك اسب را قرض مي دهيد ، چيزي كه دريافت مي كنيد ممكن است خيلي متفاوت از آن باشد .

 خواص مطلوب پول :

 هر چيزي براي اينكه بتواند پول باشد مي بايستي حداقل داراي پنج خصوصيت بشرح ذيل باشد :

 1-   قابل حمل بودن

پول مي بايستي به آساني به اطراف قابل حمل و نقل بوده و بتواند به راحتي و به منظور خريد در مكانهاي مختلف منتقل شود . اگر پول قابليت انتقال نداشته باشد ، در اين صورت امكان استفاده وسيع از آن فراهم نمي شود

 2-   بادوام بودن :

پولي كه از نظر فيزيكي بادوام نباشد ، در اثر گذشت زمان ارزش خودش را ز دست مي دهد براي مثال ذرت بوداده نمي تواند به عنوان پول در نظر گرفته شود ؛ زيرا حفظ شكل آن به صورت اوليه مشكل است و در اثر گذشت زمان كهنه ،‌شكسته و بي ارزش ميشود . در هر حال پول هميشه نمي تواند با دوام باشد ، زيرا به سربازان رومي نمك كه در هواي مربوط با دوام نيست پرداخت ميشد (‌گفتني است در آن زمان براي مردم روم نمك يك نوع پول بود )‌.

 3-   قابليت تقسيم پذيري :

 پول مي بايستي به آساني قابليت تقسيم به واحدهاي برابر و كوچكتر را داشته باشد ، تا اينكه امكان معاملات با قيمتهاي پائين تر نيز فراهم گردد . به هر حال بعضي از پولها فاقد چنين خصوصيتي بوده اند . در كشورهاي آفريقائي ، علي رغم آنكه گاو قابليت تقسيم پذيري را نداشته و بخشي از آن با خود ( كل ) گاو متفاوت مي باشد در زمانهاي مختلف به عنوان پول مورد استفاده قرار گرفته است .

 4-   يكسان و متحدالشكل بودن:

 براي مفيد بودن ، پول مي بايستي استاندارد شده باشد ، يعني واحدهايش داراي كيفيت برابر واز نظر فيزيكي نيز از يكديگر قابل تشخيص نباشند فقط در صورت استاندارد بودن پول است كه افراد در موقع دريافت پس از معامله ميتواند احساس اطمينان نمايند . زماني كشورهاي آمريكاي لاتين از تنباكو به عنوان پول استفاده ميكردند امًا تنباكو هرگز نميتواند استاندارد باشد ؛ زيرا برابري وزن بسته هابه لحاظ تفاوت احتمالي در كيفيت تنباكوها بيان كنندة‌  برابري ارزش آنها نيست .

 5-   قابليت تشخيص :

 پول مي بايستي به آساني شناخته شده وقابل قبول باشد (‌مقبوليت عام داشته باشد ) اگر پول اين خاصيت را نداشته باشد در آن صورت افراد در تعيين اينكه آنها با پول سروكار دارند و يا با يك دارائي كم ارزش تر با مشكل مواجه خواهند شد .

  طبقه بندي پيدايش انواع سيستمهاي پولي

 مقدمه ) سيستم مبادله پاياپاي

 قبل از پيدايش پول ،‌داد و ستدها بصورت مبادله پاياپاي و يا تهاتري  صورت مي گرفت يعني يك كالا در قبال كالاي ديگري مبادله مي شده است .

مبادله پاياپاي داراي خصوصيات ذيل بود :

 الف)‌ در مبادله پاياپاي طرفين معامله هم توليد كننده وهم مصرف كننده بودند

ب) درمبادله پاياپاي انبار كردن توليدات براي مدت طولاني بعلت فسادپذيري كالاها و نياز توليد كننده به توليدات ديگران امكان نداشت .

ج)‌ توليد از مصرف جدا نبود و مبادله بدون توليد وجود نداشت . لذا مبادله ثروت آفرين نبود بلكه اين توليد بود كه خالق ثروت بحساب مي آمد .

د) رابطه خدمات و توليد نظير رابطه توليدات با يكديگر بطريق مستقيم و پاياپاي صورت مي پذيرفت .

معايب و دشواريهاي مبادلات پاياپاي :

    1)    نياز متقابل موجب مي شود ارائه كننده يك كالا بايستي فردي را بيابد كه اولاً به كالاي او نياز داشته باشد و ثانياً كالاي مورد احتياج او را نيز عرضه كند كه بروز اين وضعيت بسيار دشوار است .

      2)      تعدد مبادلات غير لازم موجب مي گرديد جهت رسيدن به كالاي مورد نظر اقدام به مبادلات متعدد نمايد .

   3)    حمل و نقل كالاها بدليل پيشرفته نبودن وسائط به دشواري صورت مي گرفت لذا مبادلات از حيث جغرافيايي در سطح محدودي باقي مي ماند .

   4)    غير قابل تقسيم بودن برخي كالاها مثلاً اگر يك رأس گاو معادل صد كيلوگرم برنج ارزش داشته باشد حال اگر شخصي به 50 كيلوگرم برنج نياز داشته باشد نصف كردن گاو دشوار خواهد بود .

   5)    دشواري مبادله برخي خدمات نيز يكي ديگر از مشكلات بود بطوريكه مثلاً يك معلم بدشواري مي توانست خدمت خود را با كالاهاي مورد نياز خود مبادله نمايد .

   6)    فسادپذيري برخي كالاها كه نياز اكثريشان زمان بود مانند گندم ، برنج ،احشام بدليل عدم امكان ذخيره سازي طولاني مدت از جمله اشكالات بود.

 از ديگر اشكالات سيستم مبادله پاياپاي ميتوان به موارد ذيل اشاره نمود :

      7)   محدوديت در تقسيم كار و تخصيص كار

      8)   محدوديت توليد و بازار

      9)    محدوديت در مبادله نسيه

 1)‌سيستم پول كالايي

 پس از دوران مبادلات پاياپاي يا تهاتري و مشكلات ناشي از آن بتدريج كالاهائي نقش واسطه مبادلات را ايفا كردند .

از خصوصيات پول كالايي ميتوان اولاً به عامه پذير بودن و ثانياً سهولت در نگهداري و ثالثاً به پذيرفتن آن به جهت ارزش ذاتي و اصلي بعنوان پول نام برد .

در مجموع پول كالايي ، پولي است كه ارزش ذاتي آن مساوي با ارزش اسمي آن است .

در حاليكه شكل مبادله پاياپاي بصورت كالا و خدمت  - كالا و خدمت بود در سيستم پول كالايي شكل آن بصورت كالا و خدمت - پول كالايي - كالا و خدمت تغيير يافت در بخش تاريخچه و سير تحول پول تعدادي از پولهاي كالايي اشاره شده است .

 2) سيستم پول فلزي

 همراه با پيشرفت اقتصاد ، كالاهاي كه نقش پول را در جامعه به عهده داشتند جاي خود را به پولهاي فلزي و بويژه طلا و نقره دادند .

از خصوصيات و ويژگيهاي مهم پول فلزي ميتوان به موارد ذيل اشاره كرد :

       1)        اين فلزات كميابند و ذخاير معدني آنها فراوان نيستند .

      2)        همه مردم خواهان آنند و بصورت زيور آلات از آن استفاده مي كنند .

      3)        خاصيت چكش خواري و تورق آن بالاست .

      4)        برخلاف برخي از فلزات مثل آهن و مس فاسد شدني نيست و در برابر شرايط جوي مقاوم است  .

      5)        اينكه بر خلاف برخي از كالاها نظير الماس بدون از دست دادن ارزش قابل تقسيم است .

بطور كلي نظام پولي كشورهاي مختلف بر حسب نقشي كه پول فلزي در اقتصاد ايفا مي كرده است به دو نظام « سيستم پولي دو فلزي طلا و نقره » و سيستم پولي تك فلزي پايه  طلا يا پايه نقره » تفكيك شد .

 الف )‌سيستم پولي دوفلزي طلا ونقره

 اين سيستم پولي به دو صورت وجود داشته است. در يك شكل سكه هاي طلا ونقره بدون اينكه رابطه قانوني تبديل بين آنها موجود باشد بعنوان پول اصلي در جريان بوده اند . در شكل دوم بين سكه هاي طلا و نقره يك رابطه تبديل قانوني حاكم بوده است .

نظام يا سيستم پايه دو فلزي از اواخر قرن نوزدهم به بعد،‌ به سبب كشف معادن نقره و افزايش روز افزون عرضه آن رفته رفته منسوخ گرديد زيرا بر اثر افزايش عرضه ، ارزش آن بشدت تنزل پيدا كرد و لذا به قلم « قانون گرشام كه همان قاعده « پول بد پول خوب را از جريان خارج مي كند » اين نظام منسوخ گرديد .

 قانون گرشام :

 در سال 1558 ميلادي سر توماس گرشام (‌Sir  Thomas  Gresham   ) كه مشاور مالي ملكه انگليس بود به اين نكته پي برده است كه وقتي دو پول با هم در جريان باشند ، پولي كه توسط عموم مردم بر پول ديگر رجحان داده مي شود بتدريج  از جريان خارج مي شود . گرشام اين قانون را چنين بيان نمود :

« پول بد پول خوب را از گردش خارج مي كند » .

آنچه از قانون گرشام استنباط مي شود اين است كه در حالت سيستم دو پايه ، طلا و نقره نه تنها داراي يك نسبت  رسمي تبديل بعنوان واحدهاي پولي مي باشند بلكه داراي يك نسبت غير رسمي تبديل به هم ، بعنون كالا نيز هستند .

وقتي كه اين دو نسبت يكي باشند ، هيچ مشكلي بوجود نمي آيد اما وقتي كه اين نسبتها برابر نباشند مسائلي مطرح مي شود . براي مثال فرض كنيد كه نسبت نقره به طلا را در بازار غير رسمي (‌آزاد ) 15 به يك باشد ودولت نيز بطور رسمي نسبت نقره به طلا را 15 به يك در نظر گرفته و تثبيت نمايد . حال اگر در چنين شرايطي نقره در بازار فراوانتر شده و نسبت نقره به طلا در بازار غير رسمي ( آزاد )‌به 16 به يك تغيير يابد در چنين شرايطي شما مي توانيد با خريد سكه هاي طلا بوسيله سكه هاي نقره و با نسبت 15 به يك از دولت و آنگاه ذوب سكه هاي طلا و بالطبع خريد 16 اونس شمش نقره به ازاي يك اونس شمش طلا در بازار غير رسمي ، يك اونس نقره سودببريد . اين روند بالطبع موجب تقاضاي زياد جهت سكه هاي طلا و كميابي آن در بازار خواهد شد . بعبارت ديگر پول بد (‌همان نقره كه قيمت رسمي آن بيش از قيمت كالايي آن                  مي باشد )‌پول خوب ( همان طلا كه قيمت رسمي آن كمتر از قيمت كالايي آن است ) را از جريان خارج  مي كند .

اصل گرشام نه تنها در سيستم دو فلزي بلكه در صورت رواج اسكناس و مسكوك و در مورد ارزها وحتي در مورد يك نوع اسكناس نيز صادق است . مثلاً اگر ما در جيب خود دو اسكناس نو و كهنه يكصد ريالي داشته باشيم طبيعي كه اول اسكناس كهنه و پاره را خرج مي كنيم و سپس اسكناس نو و دست نخورده را به مصرف مي رسانيم .

 ب) سيستم پايه پولي تك فلزي طلا و نقره

 دراين سيستم در واقع يك فلز طلا و نقره با وزن و عيار معين بعنوان واحد پول كشور انتخاب شده است . درواقع مشكلاتي كه نظام دو فلزي ايجاد كرده بود اقتصادهاي بزرگ آن روزگار مانند انگلستان و فرانسه را واداشت كه به نظام تك فلزي روي بياورند . انگلستان از سال 1816 ميلادي رسماً نظام تك فلزي طلا را انتخاب كرد و ليره طلاي انگليسي ، تنها واحد پولي مي شود كه براي ضرب پذيرفته مي گردد . البته كشورهاي ايران ، چين و هندوستان در همين مقطع داراي سيستم پولي تك فلزي تقره بودند .  اما با توجه به مشكلات مربوطه به افزايش استخراج نقره و عرضه آن در نيمه دوم قرن 19 كه به نحو بي سابقه قيمت نقره كاهش داد موجب گرديد در اواخر قرن 19 تقريباً كليه كشورها سيستم تك فلزي طلا را انتخاب نمايند . كشور آمريكا نيز از سال 1900 ميلادي سيستم پولي پايه طلا را رسماً اتخاذ كرد .

 3- نظام پول كاغذي و اعتباري

 اگر چه سابقه ايجاد پول كاغذي ( اسكناس ) به مفهوم امروزين آن به اواسط قرن هفدهم باز مي گردد . اما پول كاغذي خود سرگذشتي طولاني دارد بطوريكه در گذشتة دور صرافان كاغذهايي بنام « رسپتا » (‌Recepta  )‌كه بعنوان « قبض رسيد »‌ معروف بود صادر مي كردند . كه بعنوان رسيد پولي بود كه نزد آنها بوديعه سپرده شده بود . اين رسيدها در بيشتر اوقات در آن زمان دست بدست مي گشت . ليكن بايد توجه داشت مالكين اصلي ، هنگاميكه پول خود را نزد بانك به امانت مي گذاشتند نه تنها بهره اي دريافت نمي كردند ، بلكه جهت حفظ و نگهداري آن ، مبلغي هم به بانك مي پرداختند .

مبدع اسكناس پالمستروخ (  Palmstruch  ) بانكدار سوئدي بنيانگذار بانك سوئد است . او در اواسط قرن هفدهم و در سال 1656 ميلادي براي اولين بار نوعي اسكناس منتشر كرد كه آن را به جاي قبوض سپرده به جريان انداخت . او در واقع نخستين بانكدار بود كه بيش از ميزان موجودي سكه هاي مشتريان بانك رسيد سپرده مسكوك صادر كرد و به عبارت ديگر اوراق اعتباري منتشر ساخت .

انتشار اسكناس در طول قرن هفدهم و هجدهم پيشرفت چنداني نداشت اما در قرن نوزدهم مسايل مربوط به انتشار اسكناس دوباره مطرح شد . در طول قرن نوزدهم و تا زمان شروع جنگ جهاني اول ، اسكناس در جريان كه تقريباً در اكثر كشورها عموميت يافته بود قابل تبديل به فلز قيمتي بود و اسكناس منتشره در كشورهاي مختلف قابليت تبديل به طلا ، نقره يا هر دو فلز را داشتند . بعبارت ديگر از قرن نوزدهم اسكناس تابع مقرراتي گرديد و در چارچوب مقررات و قوانين بانكي و پولي ، پول رايج عمومي در اقتصاد سرمايه داري شد .

از اين به بعد بود كه در واقع عمليات بانكي اغلب سازمان يافت و به موازات اسكناس ، پول ديگر ومعروفي بنام « پول تحريري »‌ يا «‌ پول بانكي » يا «‌ پول ثبتي » و يا « پول اعتباري » ايجاد شد . اين نوع پول همان موجوديهاي افراد در حسابهاي جاري است كه دارنده حساب ، تمام يا قسمتي از موجودي خود را بوسيلة چك به ديگري انتقال مي دهد . استفاده از اين نوع پول در اواخر قرن نوزدهم متداول گرديد .

امّا با توجه به ابداع و پيشرفتهايي كه در زمينه علوم رايانه اي و بخصوص اينترنت در اواخر قرن بيستم و اوايل قرن بيست و يكم ايجاد شده است . ظهور پول الكترونيكي بعنوان نسل جديدي از پولها در مقطع حاضر و بخصوص مقاطع آتي اقتصاد بانكي را متحول خواهد ساخت .

همانطور كه قبلاً گفته شد بعد از اينكه نقش پول به كالاهاي مختلف و در نهايت به طلا و نقره داده شد . از اواسط قرن هفدهم ميلادي نظام مبادلات در اروپا متحول شد و استفاده از پول كاغذي در اروپا رايج گرديد .

در ارتباط با پول كاغذي « پل ساموئلسون » اقتصاددان آمريكايي معتقد است استفاده از پول كاغذي بعنوان وسيله مبادله متضمن تسهيلاتي است . پول كاغذي را با سهولت بيشتري مي توان اينطرف و آنطرف برد . با چاپ كردن چند صفر زيادتر يا كمتر ارزش اين وسيله سبك  ( اسكناس )‌ و قابل حمل با حجم كوچك خود زياد و يا كم مي شود . با يك گراور دقيق ارزش پول را ميتوان بسهولت تشخيص ساخت و آنرا از تقلب و تنزل در امان داشت . بعلاوه هر شخصي نمي تواند به ميل خود پول كاغذي را به مقادير نامحدود چاپ نمايد . در اين نظام پولي ، پول براي اينكه پول است  نه براي اينكه كالا ست مورد تقاضا مي باشد . به موازات اسكناس پول بانكي يا پول تحريري (‌چك )‌ در اواخر قرن 19 توسعه يافت امروزه در كشورهاي پيشرفته بيش از 90 در صد كليه معاملات از لحاظ ارزشي از طريق چك انجام مي شود .

در اواخر قرن بيستم و اوليل قرن 21 با پيشرفته هاي بسيار زيادي كه در زمينه دانش رايانه اي ايجاد شده فرهنگ استفاده از « پول الكترونيكي » چشم انداز بسيار روشني بر تحول و توسعه نظام پولي ايجاد كرده است .

 بانکداری الکترونیک

چكیده:

       رشد و گسترش روز افزون فناوری ارتباطات، انقلابی را در ابعاد مختلف زندگی انسانها و عملكرد سازمانها ایجاد كرده است. این فناوری روشهای كاركرد و نگرش افراد، سازمانها و دولتها را دگرگون ساخته و باعث ایجاد صنایع نوین، مشاغل جدید و خلاقیت در انجام امور شده است. ظهور پدیده‌هایی چون كسب و كار الكترونیك، تجارت الكترونیك و بانكداری الكترونیك از نتایج عمده نفوذ و گسترش فناوری اطلاعات در بعد اقتصادی است. كشور ما در عرصه حضور و به‌ كارگیری تجارت و بانكداری الكترونیك، كشوری جوان است و تا رسیدن به وضعیت مطلوب را ه درازی در پیش رو دارد.
در زمینه بانكداری الكترونیك تاكنون فعالیتهای گسترده‌ای صورت گرفته، لیكن نبود برخی زیر ساختها در ابعاد مختلف موجب كندی این فعالیتها شده است. در این مقاله سعی شده تا ضمن ارائه مفاهیم و تعاریف، ویژگیها و الزامات بانكداری الكترونیك، ابزارها و كانال های بانكداری الكترونیك معرفی شود و وضعیت هر یك به صورت اجمالی مورد بررسی قرار گیرد.

مقدمه:

    یكی از ابزارهای ضروری برای تحقق و گسترش تجارت الكترونیك، وجود سیستم بانكداری الكترونیك است كه همگام با سیستم‌های جهانی مالی و پولی عمل و فعالیت‌های مربوط به تجارت الكترونیك را تسهیل كند. در حقیقت می‌توان گفت كه پیاده‌سازی تجارت الكترونیك، نیازمند تحقق بانكداری الكترونیك است. استفاده از سیستم‌های الكترونیك در موسسات مالی و اعتباری جهان به سرعت رو به گسترش بوده و تعداد استفاده‌كنندگان از خدمات بانكداری الكترونیك روز به روز در حال افزایش هستند.
براساس گزارش تحقیقاتی موسسه Data Monitor (از مراکز برجسته تجزیه و تحلیل اطلاعات بانکداری در اروپا) آمار استفاده‌کنندگان از سیستم‌های بانکداری الکترونیک در هشت کشور فرانسه، آلمان، ایتالیا، هلند، اسپانیا، سوئد، سوئیس و انگلیس از 5/4 میلیون نفر در سال 1999 به حدود 22 میلیون نفر در سال 2004رسیده است. در سال 2005 بیش از 75 درصد شركت ها‌های فعال در كشورهای توسعه یافته حداقل از یكی از خدمات بانكداری الكترونیك استفاده می کنند‌

 تعریف بانكداری الكترونیك:

  بانکداری الکترونیک را می‌توان استفاده از تکنولوژی پیشرفته شبکه‌ها و مخابرات، جهت انتقال منبع (پول) در سیستم بانکداری معرفی کرد.

ویژگی های بانکداری الکترونیک:

 از ویژگی های بانکداری الکترونیکی آن است که لازم نیست تا مشتریان برای دریافت و پرداخت وجه خود صف طویلی در شعبه تشکیل دهند.(کاهش بروکراسی بانکی)

هدف بانکداری الکترونیکی به حداقل رساندن حضور مردم در بانک است.

  کاهش نرخ سود باعث ایجاد حساسیت در تفاوت سود پرداختی و دریافتی سیستم بانکی است.

مزایای بانكداری الكترونیك

مزایای بانكداری الكترونیك را می توان از دو جنبه مشتریان و موسسات مالی مورد توجه قرار داد ‌. از دید مشتریان می‌توان به صرفه‌جویی در هزینه‌ها، صرفه‌جویی در زمان و دسترسی به كانال‌های متعدد برای انجام عملیات بانكی نام برد.
  از دید موسسات مالی می‌توان به ویژگی‌هایی چون ایجاد و افزایش شهرت بانك‌ها در ارائه نوآوری، حفظ مشتریان علیرغم تغییرات مكانی بانك‌ها، ایجاد فرصت برای جست‌وجوی مشتریان جدید در بازارهای هدف، گسترش محدوده جغرافیایی فعالیت و برقراری شرایط رقابت کامل را نام برد.

   بر اساس تحقیقات مؤسسه Data Monitor مهم‌ترین مزایای بانكداری الكترونیك عبارتند از: تمركز بر كانال‌های توزیع جدید، ارائه خدمات اصلاح شده به مشتریان و استفاده از راهبردهای تجارت الكترونیك.  البته مزایای بانكداری الكترونیك از دیدگاه‌های كوتاه‌مدت، میان مدت و بلندمدت نیز قابل بررسی است. رقابت یكسان، نگهداری و جذب مشتری از جمله مزایای بانكداری الكترونیك در كوتاه‌مدت (كمتر از یكسال) هستند. در میان‌مدت (كمتر از 18 ماه) مزایای بانكداری الكترونیك عبارتند از: یكپارچه‌سازی كانال‌های مختلف، مدیریت اطلاعات، گستردگی طیف مشتریان، هدایت مشتریان به سوی كانال‌های مناسب با ویژگی‌های مطلوب و كاهش هزینه‌ها. كاهش هزینه پردازش معاملات، ارائه خدمات به مشتریان بازار هدف و ایجاد درآمد نیز از جمله مزایای بلندمدت بانكداری الكترونیك هستند.

سیستم های بانکداری الکترونیک:

     بانكداری الكترونیك شامل سیستم‌هایی است كه مشتریان موسسات مالی را قادر می‌سازد تا در سه سطح اطلاع‌ رسانی، ارتباط و تراكنش از خدمات و سرویس‌های بانكی استفاده كنند

      الف - اطلاع رسانی: این سطح ابتدایی ترین سطح بانکداری اینترنتی است. بانک اطلاعات مربوط به خدمات و عملیات بانکی خود را از طریق شبکه‌های عمومی یا خصوصی معرفی می كند.

ب – ارتباطات: این سطح از بانکداری اینترنتی امکان انجام مبادلات بین سیستم بانکی و مشتری را فراهم می‌آورد. ریسک این سطح در بانکداری الکترونیک بیشتر از شیوه سنتی است و بنابر‌این، برای جلوگیری و آگاه ساختن مدیریت بانک از هرگونه تلاش غیر مجاز برای دسترسی به شبکه اینترنتی بانک و سیستم های رایانه‌ای به کنترل‌های مناسبی نیاز است.

 ج – تراکنش: این سیستم متناسب با نوع اطلاعات و ارتباطات خود، از بالاترین سطح ریسک برخوردار است و باید سیستم امنیتی قوی بر آن حاکم باشد. در این سطح مشتری در یك ارتباط متقابل قادر است تا عملیاتی چون پرداخت صورتحساب، صدور چك، انتقال وجه و افتتاح حساب را انجام دهد.

شاخه های بانکداری الکترونیک:

انواع مختلف بانکداری الکترونیک عبارت‌اند از:

Pبانکداری اینترنتی

P بانکداری مبتنی بر تلفن همراه و فناوری‌های مرتبط با آن

P بانکداری تلفنی

P بانکداری مبتنی بر نمابر

P بانکداری مبتنی بر دستگاه‌های خودپرداز

P بانکداری مبتنی بر پایانه‌های فروش

P بانکداری مبتنی بر شعبه‌های الکترونیکی

کانال‌های بانکداری الکترونیک:

برای ارائه خدمات بانکداری الکترونیک کانال های متعددی وجود دارد که برخی از آنان عبارت‌اند از:

Rرایانه‌های شخصی

R کیوسک

R شبکه‌های مدیریت یافته

R تلفن ثابت و همراه

R دستگاههای خودپرداز

R پایانه های فروش

در روش شبکه‌های مدیریت یافته، بانک‌ها برای ارتباط با مشتریان خود از شبکه‌هایی که ایجاد شده؛ استفاده می کنند. در روش اینترنت با رایانه‌های شخصی، بانک از طریق ایجاد یک پایگاه اینترنتی و معرفی آن به مشتریان با آنها ارتباط متقابل برقرار کرده و ارائه خدمت می کند. در روش بانکداری تلفنی، تلفن (اعم از تلفن ثابت و همراه) وسیله ارتباطی بانک با مشتریان خود بوده و از این طریق خدمات بانکی عرضه می شود. با استفاده از ماشین‌های خودپرداز نیز بانکها می توانند خدمات متنوعی از قبیل ، ، انتقال وجوه، پرداخت صورتحساب، قبوض و غیره را به مشتریان خود ارائه دهند.

تاریخچه بانکداری الکترونیک در ایران:

     سابقه فعالیت‌های بانکداری الکترونیک در ایران به سال ۱۳۵۰ برمی‌گردد. در آن موقع بانک تهران با در اختیار گرفتن بین ۷ تا ۱۰ دستگاه خودپردازدر شعبه‌های خود نخستین تجربه پرداخت اتوماتیک پول را تنها در همان شعبه نصب شده بر عهده داشتند. ‌اواخر دهه ۱۳۶۰بانک های کشور با توجه به کاربرد کامپیوتر شخصی و احساس نیاز به اتوماسیون عملیات بانکی به رایانه‌ای کردن عملیات بانکی پرداختند. طرح جامع اتوماسیون بانکی پس از مطالعه و بررسی های گوناگون در قالب پیشنهادی برای تحولی جامع در برنامه‌ریزی فعالیت های انفورماتیکی بانک ها به مسئولان شبکه بانکی ارایه شد که با مصوبه مجمع عمومی بانک ها در سال ۷۲ طرح جامع اتوماسیون سیستم بانکی شکلی رسمی به خود گرفت. طی سال های ۷۲ و ۷۳ جرقه های ایجاد سوییچ ملی جهت بانکداری الکترونیکی زده‌شد و در همان راستا شبکه ارتباطی بین بانک ملی و فروشگا ه های شهروند ایجاد شد. در خرداد۱۳۸۱مجموعه مقررات حاکم بر مرکز شبکه تبادل اطلاعات بین بانکی موسوم به شتاب به تصویب رسید. بدین سان اداره شتاب بانک مرکزی در ۱/۴/۱۳۸۱ تاسیس و با هدف فراهم کردن زیر ساخت بانکداری الکترونیکی آغاز به کار کرد.

 شتاب:

     شتاب با ایجاد ارتباط بین دستگاه های خود پرداز سه بانک رسماً متولد شد(بانک­های کشاورزی، توسعه صادرات و صادارت ایران ) درحال حاضربیشتربانک­های ایران بطورمستقیم طرح­های با نکداری الکترونیکی خود را پیش برده و می برند. بانک ملی با طرح سیبا، بانک تجارت با طرحSGB، بانک صادرات با طرح سپهر، بانک رفاه با طرح جاری همراه، بانک کشاورزی با طرح مهر، بانک ملت با طرح جام و بانک­های خصوصی با طرح بانکداری ۲۴ ساعته و به صورت مجزا و منفرد، با نکداری الکترونیکی را درحوزه تحت پوشش خود تجربه کرده و می کنند.

اجزای بانكداری الكترونیک در ایران:

     1 - انواع كارت ها- كارت های اعتباری و بدهی : در حال حاضر بیش از 2/8 میلیون كارت از سوی بانكهای تجاری صادر شده است.
- كارت های غیر بانكی : برخی موسسات غیر بانكی اقدام به انتشار كارت های خرید مانند ثمین و سایپا كارت نموده‌اند.

    2 - - شبكه شتاب این یك شبكه Online ملی است و خدمات مربوط به كارت های بدهی را انجام می‌دهد و كارت های بدهی داخلی را بین بانك ها تسویه می‌نماید.

3- سیستم تسویه بین بانكی مبادلات ارزی این سیستم با استفاده از سوئیفت روی خط بین شعبه مركزی بانكهای تجاری عمل می‌كند و بانك مركزی نقش تسویه كننده را بر عهده دارد.

4- شبكه سوئیچ عملیات خرد بانكی و بین بانكیاین سیستم از طریق ATM در حال حاضر بین شعب مركزی دو بانك تجاری به صورت آزمایشی در حال اجرا است.

5- شبكه مركزی سوئیفت

      سوئیفت یک انجمن تعاونی غیر انتفاعی است که در ماه می 1973 میلادی توسط 239 بانک از پانزده کشور اروپایی و آمریکای شمالی راه اندازی شد و هدف از آن جایگزینی روشهای ارتباطی غیر استاندارد کاغذی و یا از طریق تلکس در سطح بین الملل با یک روش استاندارد شده جهانی بود.

      از دیگر اجزاء بانكداری الكترونیك ایران می توان به دستگاههای خودپرداز، شعب مكانیزه، كارتهای هوشمند، تلفن بانك و فاكس بانك و غیره اشاره نمود.

عملیات ده گانه بانکداری الکترونیک در ایران:

Œروابط عمومی:

       روابط عمومی کارکنان با مشتریان یکی از ابزارهای مناسب جهت تحقق بانکداری الکترونیکی است،تاجایی که اگر کارکنان بتوانند فقط 20 درصد از نیازهای مشتریان خود را برآورده نمایند سرمایه بانک دو برابر خواهد شد.در دین مبین اسلام این مطلب به طور زیبایی بیان شده که بهترین عبادت را خدمت به مردم دانسته و هیچ عبادتی را برتر از خدمت به خلق نمی داند و ائمه معصومین (ع)می فرمایند:مردم همواره ولی نعمت ما هستند.به طور قطع این نوع تفکر،موجب شکوفایی جامعه خواهد شد.

تغییر نگرش بعضی از مدیران:قبل از اجرای هرگونه عملیاتی در مورد بانکداری الکترونیکی بایستی نوع نگرش مدیران را تغییر داد.چرا که موفقیت هر سازمان،مؤسسه،شرکت،وزارتخانه و هر کشور مرهون تلاش های مدیران موفق آن می باشد.پس قبل از مهیا نمودن فناوری و ابزارآلات بانکداری الکترونیکی بایستی نوع نگرش مدیران اقتدارمدار را تغییر داد که یکی از عوامل مثبت این امر به حذف انتصابات صنفی،قومی و قبیله ای منجر خواهد شد.اگر تغییر در نگرش و تفکر مدیران حاصل نگردد،سیستم بانکی هرگز به اهداف از پیش تعیین شده خود نخواهید رسید.

استفاده از ابزارهای الکترونیکی پیشرفته: برای الکترونیکی شدن بانکداری حرکت های خوبی صورت گرفته که این حرکت ها شامل سیستم هایی مانند:کارت اعتباری،حساب های الکترونیکی،حساب ها و معاملات ارزی بین المللی،معاملات سلف،معاملات سوآپ و انجام عملیات سوئیفت،اعتبارات اسنادی بین المللی به روش پرداخت یوزانس داخلی،عادی،فاینانس،ری فاینانس می باشد.

:POSکارت هوشمند 

در این سیستم مشتری می تواند مبالغی در حساب سپرده کوتاه مدت،قرض الحسنه یا هر دو حساب داشته باشد.مشتری با واریز وجه در حساب کوتاه مدت خود سود دریافت می کند و در حساب قرض الحسنه نیز از امتیاز قرعه کشی بانک برخوردار می شود.با انتخاب هر یک از موارد فوق پس از واریز وجه در یکی از شعبه های بانک ملی،سپه،ملت،تجارت،صادرات،حداقل پس از یک هفته کارتی به نام مشتری با رمز محرمانه برای وی ارسال می شود.تفاوت این کارت با عابر کارت در این است که در کارت هوشمند فقط می توان طی ساعات کار بانک وجه دریافت و پرداخت کرد،ولی با عابر بانک مشتری می تواند در هنگام تعطیلی بانک نیز دریافت و پرداخت وجه را انجام دهد.

کارت بانک سپه(عابر بانک):در این سیستم مشتری به یکی از شعبه های بانک سپه مراجعه کرده و کارت را دریافت و پس از تکمیل فرم دریافتنی و ارائه آن به شعبه وجهی را برای افتتاح حساب تخصیص می دهد.در این حساب فقط حساب سپرده سرمایه گذاری کوتاه مدت افتتاح می شود.

در بانک تجارت:SGBسیستم ‘

این سیستم برای انجام عملیات بانکی بسیار مناسب و ایده ال می باشد که هم اکنون در سیستم های رایانه ای بانک تجارت مورد استفاده قرار می گیرد.این عمل امکان انتقال وجه از حساب مشتری را به صورت لحظه و آن لاین به سراسر ایران در کوتاه ترین زمان فراهم کرده و در برابر انجام این خدمات هیچ گونه هزینه ای از مشتری دریافت نمی شود.امروزه یکی از عوامل تعیین مدیر موفق به حداقل رساندن انجام عملیات و هزینه می باشد که تقریباً در این سیستم رعایت شده است.

 در بانک ها:ATMسیستم ’

این سیستم مورد استفاده در بانک ها کاملاًً مانند عملیات عابر بانک سپه عمل می کند با این تفاوت که در حال حاضر برخی از بانک ها مثل بانک ملی،کشاورزی و صادرات و ملت برای دارنده حساب،دسته چک سیبا،سپهر،جام و چک طلائی صادر می کند

سیبا،سپهر چک،جام و حساب جاری مهر:“

هر فرد حقیقی یا حقوقی می تواند با افتتاح حساب از خدمات سیبا،سپهر کارت،سپهر چک،طرح جام و جاری مهر بانک کشاورزی استفاده کند.در این حساب ها افراد می توانند حساب مشترک داشته باشند،به شرطی که هر یک حق برداشت داشته باشد و برای هر یک کارت جداگانه ای صادر شود.

شایان ذکر است که افتتاح حساب برای اتباع بیگانه با ارائه پروانه اقامت معتبر صورت می گیرد.

تلفن بانک:”

تمامی بانک ها جهت ارائه خدمات بهتر به مشتریان خود اقدامات مهمی را از طریق تلفن بانک انجام داده اند.مشتری پس از افتتاح حساب می تواند از مسئولان شعبه،کد یا رمز ورود به تلفن بانک را تقاضا کند.پس از ارائه رمز از طرف مسئولان شعبه،دارنده حساب می تواند در هر زمان از ساعات روز از طریق تلفن گویا آخرین مانده حساب و گردش عملیات بدهکار و بستانکار خود را از طریق نمابر یا تلفن دریافت کند.
 گروهی معتقدند که تلفن بانک موجودی یک روز قبل را به مشتریان خود ارائه N می دهد.در صورت صحت موضوع،مسئولان وقت در سیستم بانکی باید تلاش کنند تا معضل عنوان شده را در اسرع وقت رفع نمایند.

یکسان سازی نرخ های بانکی:•

تعیین نرخ های متفاوت در سیستم بانکی عاملی کاهنده برای اجرای عملیات بانکی مناسب است.جهان الکترونیکی همواره در حال تحول سریع کالا،خدمات و تکنولوژی است تا بتواند نیازهای انسان را براورده نماید.یکی از این نیازها کاهش هزینه است.

بانكداری الكترونیك ؛ تیغ دولبه فرصت و تهدید

      P استقرار بانكداری الكترونیك یكی از مسایل مهمی است كه امروز از ضروریات صنعت نوین بانكداری به حساب می‌آید. گسترش این روند برای بانك‌ها هم یك تهدید است و هم یك فرصت. بانك‌هایی كه در ارائه همگانی این گونه خدمات با شكست مواجه شوند در معرض خطر از دست دادن تعداد زیادی از مشتریان خود قرار خواهند گرفت و بانك‌هایی كه با سرعت به‌سوی ارائه و ارتقا خدمات برخط (Online) می‌روند فرصت آن را خواهند داشت كه مشتریان بیشتری جذب كنند، مناطق جغرافیایی وسیع‌تری را تحت پوشش قرار دهند و اعتبار خود را در رابطه با مشتریان افزایش دهند.

 P در بانك‌های پیشرو در خدمات بانكداری الكترونیك، كانال‌های مختلف بانكداری بـــا هم تلفیق و سیستم‌های جزیره‌ای یكپارچه می‌شود. پس، مدیریت اطلاعات و مدیریت ارتباط با مشتریان بهبود می‌یابد و رضایت مشتریان، صرفه‌جویی در هزینه‌ها و تولید درآمد بیشتر برای بانك‌ها را به همراه خواهد داشت. اما قبل از اینكه اقدام به ایجاد و پیاده‌سازی سیستم بــــانكداری الكترونیك شود، باید امكان‌پذیر بودن استقرار آن در شبكه بانكی مورد ارزیابی قرار گیرد، یعنی اطمینان داشته باشیم كه پروژه در محیط‌های فنی، اقتصادی و مالی و نیروی انسانی می‌تواند فعالیت كند.

     P امكان‌پذیری فنی در رابطه با دردسترس بودن سخت‌افزارها، نرم‌افزارها و آگاهی از چگونگی توسعه سیستم بانكداری الكترونیك برای جوابگویی نیاز كاربران است. پیاده‌سازی بانكداری الكترونیك در كشورهایی مانند كشور ما مستلزم وجود كلیه زمینه‌های فرهنگی و اقتصادی، سیاسی، تكنولوژیك و حتی آموزش به عنوان پیش نیاز می‌باشد. درحالی كه ضرورتاً كلیه خدمات نیز باید متناسب با ساختار سنتی و مدرن جامعه قانونی شوند تا سرمایه‌گذاری بر روی ایجاد این امكانات را توجیه نمایند و امكان موفقیت را افزایش دهد.

  به منظور بررسی این پیش نیازها امكان‌سنجی ایجاد بانكداری الكترونیك از لحاظ فنی، اقتصادی و نیروی انسانی با كمك نیروهای متخصص در حوزه‌های فناوری اطلاعات در كنار كارشناسان اقتصادی و بانكی اقتصادی ضروری می‌باشد. از سوی دیگر تردیدی نیست كه یكی از ضروریات ورود به بازارهای جهانی و عضویت در سازمان‌هایی نظیر سازمان تجارت جهانی، داشتن نظام بانكی كارآمدی است كه بتواند با دقت، سرعت و با تكنولوژی هم سطح با بانك‌های پیشرفته دنیا به این بازارها وارد شود و زمینه تجارت كارآمد را برای تولیدكنندگان و مصرف‌كنندگان داخلی فراهم سازد در كشورهای پیشرفته دنیا مذاكرات بین خریدار و فروشنده، سفارش خرید، تهیه بیمه‌نامه، انتقال پول به صورت الكترونیك و حمل و نقل كالا براساس درخواست‌های الكترونیك است. در این راستا تهیه زیرساخت‌های فنی موردنیاز بانكداری الكترونیك از اركان اصلی و لازمه تحقق این امر می‌باشد.

 در استفاده از خدمات بانکداری الکترونیک به موارد زیر توجه فرمائید:

      پيش از انجام هرگونه تراکنش برخط يا ارسال اطلاعات شخصي مطمئن شويد که نقل و انتقال وجوه      رمزنگاري شده است.(به نکته اشاره شده در مورد پروتکل SSL توجه فرماييد)

  مطمئن شويد که شما در وب سايت معتبري هستيد. جاعلان الکترونيکي، وب سايت هايي با نام هاي مشابه و ظاهر گول زننده براي دريافت اطلاعات شخصي افراد راه اندازي مي کنند.

 
  در صورت امکان از گذرواژه هاي هوشمند که ترکيبي از حروف، اعداد و نشان ها هستند براي بالابردن امنيت کار استفاده نماييد و در بازه هاي زماني مشخصي نسبت به تغيير اين گذرواژه ها اقدام نماييد. گذرواژه يا شماره شناسايي خود را در اختيار هيچکس قرار ندهيد و از انتخاب گذرواژه هايي همچون شماره شناسنامه، اسم خود يا نزديکانتان و... که با سادگي قابل حدس زدن مي باشند خود داري کنيد.

 
  اعلاميه ها و هشدارهاي مربوط به کارتهاي اعتباري و بدهي بانک خود را مرتب بررسي کنيد و اطلاعات مربوط به تراکنش هاي بانکي خود را کنترل کنيد. بر اين اساس مي توانيد صورت هاي مالي خود را با اطلاعات ارائه شده از سوي بانک مقايسه کنيد و تفاوت هاي احتمالي را مشخص سازيد.

 خطاها و مشکلات احتمالي را گزارش دهيد.

   از نرم افزارهاي ضدويروس به روز استفاده کنيد. از فايل هاي اصلي اطلاعات رايانه خود نسخه هاي پشتيبان تهيه نماييد.
     پس از اتمام کار بانکي خود در اينترنت رايانه را به حال خود رها نکنيد يا فقط به بستن صفحه مرورگر خود اکتفا نکنيد حتماً با استفاده از دکمه خروج از سيستم از سايت خارج شويد.

   هنگام کار در بانک اينترنتي خود از ساير مرورگر ها استفاده نکنيد.

     هيچگاه اطلاعات شخصي خود را مانند کارت اعتباري يا شماره تامين اجتماعي خود را بدون آگاهي از اينکه چه کسي آنها را دريافت مي دارد، چرا آنها به اين اطلاعات نياز دارند و چه برنامه اي براي استفاده از اين اطلاعات دارند فاش نسازيد.

   فايل هايي که توسط افراد يا سايت های ناشناس ارسال مي شوند را بر روي رايانه خود بارگذاري نکنيد و بر روي لينک هاي ارسالي آنها کليک ننماييد. گاهي وقت ها اين کار باعث ورود ويروس ها يا ويروس هاي شبه نرم افزار به رايانه شما مي شود که باعث حذف يا تغيير اطلاعات رايانه شما مي شود. قوانيني وجود دارد که از مشتريان در مقابل تراکنش هاي غيرمجاز حمايت مي کند نظير تراکنش هايي که در بانکهاي اينترنتي يا دستگاه هاي خودپرداز صورت مي گيرد. با رعايت نکته هاي ذکر شده در بالا مي توانيد از خود در برابر دام هاي بالقوه اي که بر سر راهتان وجود خواهد داشت حفاظت کنيد و مطمئن شويد که تجربه اي بسيار امن و لذت بخش را از کار با يک بانک اينترنتي به دست خواهيد آورد.

نتیجه گیری:

کشور ایران با توجه به پتانسیل های بالای اقتصادی و صنعتی می تواند با توجه و توسعه به زیر ساخت های تجارت الکترونیک و بانکداری الکترونیک ضمن همسو شدن با کشورهای پیشرو در این صنعت با کاستن از هزینه تولید وخدمات بانکی موجب صرفه جوئی میلیاردها ریال شود.اقدامات اخیر  در گسترش خطوط دیتا و استفاده از خدمات موبایل که به تازگی مورد توجه بانک ها قرار گرفته است هرچند محدود،ولی تاثیر به سزائی در کاهش ترافیک،آلودگی هوا و...دارد.بر اساس مطالعات اخیر استفاده از موبایل برای پرداخت قبوض،آب و برق و... به جای حضور فیزیکی در بانک ها سالانه بیش از دویست میلیارد تومان صرفه جویی مالی نصیب مردم خواهد کرد.